Lời người dịch
Cảm ơn bạn đã chọn tập sách nhỏ này từ kệ sách và đọc những
dòng này. Bạn, cũng như tôi, hẳn đã từng nói cảm ơn rất nhiều lần
trong nhiều hoàn cảnh khác nhau của cuộc sống. Chủ đề chính của
tập sách này cũng nói về lòng biết ơn và dạy chúng ta nói lời cảm
ơn trong hoàn cảnh hết sức đặc biệt mà mỗi người chỉ có thể nói
đúng một lần – lời cảm ơn đối với cuộc sống và những người thân
yêu trước lúc vĩnh biệt kiếp sống này!
Vâng, bạn không đọc nhầm đâu! Tác giả của tập sách có chủ đề
rất đặc biệt này cũng là một người hết sức đặc biệt: bác sĩ Hinohara
(1911 – 2017), người có cống hiến rất to lớn cho y tế dự phòng và
ngành chăm sóc y tế cho bệnh nhân giai đoạn cuối; là người khai
sinh thuật ngữ “bệnh do thói quen sinh hoạt”; là bác sĩ cao tuổi nhất
liên tục hành nghề, không nghỉ hưu cho đến ngày 18 tháng 7 năm
2017, là ngày ông qua đời tại nhà riêng.
Tập sách ra đời dựa trên các bài viết trước đây của cụ Hinohara
đăng nhiều kỳ trên tạp chí Iki Iki phát hành tại Nhật Bản. Tập sách
được chia thành sáu chương với các chủ đề khác nhau, có thể đọc
liền mạch hoặc ngẫu nhiên từ bất kỳ đoạn nào mà bạn thích. Như
tác giả tự kể trong tập sách, cụ là một người rất yêu thích văn học,
triết học và âm nhạc nên người đọc cũng sẽ tìm thấy những nội
dung liên quan đến ba ngành này xuất hiện ở nhiều đoạn. Bằng một
văn phong giản dị, dí dỏm nhưng rất sâu sắc, cụ Hinohara khéo léo

truyền lại những trí tuệ cuộc sống mà cụ đã tích lũy trong đời người
hơn trăm năm của mình. Tuy vậy, điều này lại khiến người dịch rất
vất vả trong việc chuyển ngữ sao cho nhuần nhuyễn sang tiếng Việt
mà không làm mất đi nội dung hàm súc của nguyên bản. Mặc dù
người dịch đã hết sức cố gắng, nhưng bản dịch bạn đang cầm trên
tay chắc chắn vẫn còn rất nhiều thiếu sót. Kính mong bạn đọc sẽ
góp ý sửa chữa để bản dịch được hoàn thiện hơn trong những lần
tái bản sau.
– Anh Phong

Lời nói đầu
Tập sách nhỏ này đã được phát hành lần đầu vào năm 2001, khi
tôi ở tuổi 90. Từ ngày đó, nhịp sống của tôi không ngừng tăng tốc.
Hiện tại, mỗi sáng tôi đi làm, vừa với vai trò giám đốc bệnh viện
quốc tế Sei Luca[1], vừa với vai trò bác sĩ đến khám tại các buồng
bệnh. Một mặt, tôi đang tập trung góp sức cải thiện chế độ giáo dục
quốc gia. Công việc xây dựng chương trình đào tạo bác sĩ và điều
dưỡng biết cảm thông sâu sắc với nỗi đau của người bệnh, mà tôi
bắt đầu ở tuổi 80 khi một lần nữa quay lại với vai trò giám đốc bệnh
viện, hiện vẫn đang tiếp tục.
Hội Người già Thời đại Mới mà tôi khởi xướng thành lập năm
2000 hiện đang có những bước triển khai mới. Hội này ban đầu gồm
những “người già thời đại mới” có cùng ý hướng thích những thử
thách mới, thích giao lưu với thế hệ trẻ, nhưng hiện nay đã cho phép
những thành viên ở trong tầm từ 20 đến 60 tuổi cũng được tham
gia, sử dụng facebook để mở rộng hoạt động. Hơn 12.000 “người
già thời đại mới” đang nắm lấy tay nhau nhờ vào sự hỗ trợ của
phương tiện thông tin hiện đại.
Mặt khác, với mong muốn giúp trẻ em cũng biết trân trọng sự
sống, cứ mỗi 10 ngày tôi lại đến một trường tiểu học trong nước,
phụ trách “giờ học về sự sống”. Quý vị hãy thử hình dung những
đứa trẻ đã học cùng tôi trong 45 phút ấy với mục tiêu ban đầu là

giúp các cháu không bắt nạt nhau, biết quý trọng sự sống, rồi sẽ lớn
lên thành doanh nhân khởi nghiệp, bác sĩ, giám đốc doanh nghiệp.
Dưới sự dẫn dắt của những nhân tài biết quý trọng sự sống ấy, hẳn
là Nhật Bản trong tương lai sẽ là một đất nước có nhiều triển vọng.
Tất cả những công việc vừa kể chắc chỉ hoàn thành được nửa
đường khi tôi rời thế giới này, nhưng không có gì đáng tiếc cả. Tôi
thường trích dẫn câu thơ của Robert Browning rằng: “Hãy vẽ một
nét cong chưa trọn trên một vòng tròn lớn hơn là bằng lòng với một
vòng tròn bé xíu”[2]. Nguyện vọng của tôi là một ngày nào đó sẽ có
người thực hiện trọn vẹn ước mơ của tôi, hoàn thành bức vẽ vòng
tròn lớn. Trong lần xuất bản này, tôi đọc lại và nhận thấy những
thông điệp đưa ra ở tuổi 90 của mình vẫn còn mang ý nghĩa bao
quát ở tuổi trên 100. Ước mong tập sách này sẽ hữu ích, mang đến
nhiều hy vọng hơn nữa cho cuộc sống của quý độc giả.

Ước mong ở tuổi trên 100
Như tôi đã kể ở lời nói đầu, một ngày của tôi trôi qua với mật độ
công việc dày đặc và tốc độ nhanh như bay. Cơ duyên bắt đầu từ
loạt bài trước đây được đăng nhiều kỳ trên tạp chí Iki Iki, sau này
được dùng làm cơ sở để viết nên tập sách nhỏ này. Chính những
thông điệp nhắn gửi đến quý độc giả trung niên, cao niên của tạp chí
ấy đã trở thành nguồn khích lệ tôi sống những ngày tràn đầy năng
lượng không phút nào gián đoạn như hiện nay.
Thứ Bảy, Chủ nhật trong những ngày tháng ở tuổi 90 của tôi
luôn bận rộn, được ngủ lúc hai giờ sáng có thể gọi là đi ngủ sớm.
Có rất nhiều ngày thời gian để ngủ chỉ là một giờ đồng hồ. Bây giờ
đã qua ngưỡng 100 tuổi, tôi cũng lưu ý hơn để có thời gian ngủ nghỉ
dài hơn trước. Tuy nhiên, dù có ngủ ít hay ngủ nhiều thì mỗi sáng tôi
luôn vui vẻ đón một ngày mới bắt đầu. Những lúc đón sớm mai với
tâm trạng tươi mới như thế, tôi luôn cảm thấy mình khỏe khoắn, tràn
trề hạnh phúc. Bất kể là đang bị ung thư hay huyết áp cao, huyết áp
thấp, chỉ cần có được cảm giác hạnh phúc ấy thì ta có thể nói rằng
mình đang khỏe. Mỗi ngày, tôi bắt đầu với bữa sáng nhẹ gồm sữa
tươi, dầu ô liu, và một quả chuối. Giờ nghỉ trưa, tôi dùng một ít bánh
quy với sữa tươi, nhưng cũng có những ngày bận đến nỗi không có
thời gian cho bữa trưa đơn sơ như thế. Những lúc ở bệnh viện, tôi
bận liên tục với việc đi thăm khám người bệnh, họp hành, trả lời
phỏng vấn; những lúc không ở bệnh viện, tôi liên tục đáp các

chuyến bay đến các địa phương, các nước trên thế giới để thuyết
trình, gặp gỡ.
Khi con vụ đang xoay nhanh, chúng ta thấy dường như nó đang
đứng yên vì trục của nó không hề nghiêng lệch. Tôi cũng rất bận rộn
với các hoạt động như tiếp xúc với người bệnh, sáng tác thơ haiku,
chỉ huy dàn hợp xướng, tham gia công tác cải cách giáo dục y tế,
nhưng tâm hồn luôn trong trạng thái rất ổn định. Tôi đã luôn duy trì
được nhịp sống như thế. Đôi lúc, bản thân tôi cũng tự hỏi không biết
mình sẽ còn tiếp tục như thế này cho đến bao giờ.
Một ngày nào đó, chắc chắn tôi sẽ đón ngày cuối cùng của đời
mình. “Ngày cuối đời” mà tôi hình dung không phải là đường chân
trời nằm trên một mặt phẳng ngang mà là không gian ba chiều như
con vụ đang xoay, tiến lên phía trước với trục nghiêng một góc 45
độ. Nghĩa là mỗi giây sẽ như con vụ xoay luôn nhích về phía trước.
Người ta thường hình dung kết thúc cuộc đời là một trạng thái tĩnh
lặng, nhưng tôi chỉ có thể hình dung bản thân mình luôn xoay vòng
tiến lên phía trước không chút bận lòng.
Nói cụ thể thì đó là việc gặp gỡ với những con người và những
cuốn sách mới, với ngôn ngữ, tranh ảnh, âm nhạc. Từ trẻ đến nay,
tôi đã luôn sẵn lòng đón nhận và hành động, không hề ngần ngại
trước những trải nghiệm mới, không cảm thấy phiền hà vì tuổi tác
cao. Không lúc nào tôi không cảm thấy hứng thú với những điều mới
mẻ. Điểm khác nhau giữa thời trẻ và khi đã có tuổi có chăng là ở
chỗ ý thức về “những điều mới mẻ” ấy nhắm đến đối tượng nào.

Trong tập sách này, tôi cũng có nhắc đến sự kiện cướp máy bay
“Yodogo”[3] mà tôi là một hành khách ở tuổi 58. Kể từ sau sự kiện
thập tử nhất sinh đó, tôi đã tâm niệm rằng sứ mệnh của đời mình là
làm thế nào để sống có ý nghĩa với “mạng sống đã được trao ban”
này. Điều tâm niệm ấy vẫn không hề thay đổi ở tuổi trên 100. Thực
lòng tôi nghĩ rằng mình được sống đến giờ phút này chính là để
cống hiến thời gian ấy một cách hữu ích cho nhiều người khác.
Tôi là bác sĩ. Chính vì là bác sĩ nên tôi suy nghĩ đến việc làm thế
nào để sống đúng nghĩa trong những giờ phút chăm sóc những
người bệnh nằm liệt giường, những người bệnh đang lo lắng, đau
đớn trong thời kỳ cuối. Tôi đi đến kết luận rằng: “Sinh mệnh là thời
gian được trao ban cho mỗi người”. Nếu mỗi người chúng ta không
chỉ sống cho riêng mình trong quỹ thời gian giới hạn đó mà còn sử
dụng thời gian ấy để giúp ích cho người khác, cho dù chỉ là một giờ,
thì một giờ đồng hồ ấy có ý nghĩa cực kỳ sâu sắc. Chỉ cần có thêm
một người biết sống như thế thì thế giới này sẽ đẹp hơn, cuộc sống
sẽ có ý nghĩa hơn. Tự đáy lòng, tôi ước mong thế giới của chúng ta
sẽ đẹp hơn, ý nghĩa hơn.

Chương 1

Mọi sự tùy tâm

1.

HAM MUỐN KHÔNG NGỪNG KHIẾN HẠNH
PHÚC TRÔI XA
Quá nhạy cảm với bất hạnh, quá lãnh cảm với hạnh phúc
Mỗi ngày đi thăm khám bệnh nhân, tôi lại càng nhận thấy rằng
không có ai là không có vấn đề trong cuộc sống. Ngay cả những
người có gia đình, địa vị và tài sản khiến người khác phải ganh tỵ,
được xem là thành công trong cuộc sống, cũng có những phiền não,
đau khổ không thể lường biết được.
Nhiều người gặp tôi từ ngày ngã bệnh đã tâm sự hết mọi chuyện
riêng tư của mình mà không hề giấu giếm. Những câu chuyện được
kể với lời mào đầu: “Chuyện này không thể kể với bất kỳ người nào
khác ngoài bác sĩ” khiến cho tôi có ảo giác như thể mình vừa đi vào
tận phòng khách nhà họ nhưng không qua cửa chính mà từ một cửa
ngách nào đó và tôi lắng nghe tất cả với lòng biết ơn về những chia
sẻ ấy như một đặc quyền của bác sĩ. Nhờ trải nghiệm qua những
câu chuyện như thế nên tính đến thời điểm này tôi có cảm giác như
mình đã sống hơn vài trăm năm dù thực tế đang ở tuổi 90. Hầu hết
những người bệnh ấy đều kết thúc bằng một câu rằng: “Trên đời này
chắc chẳng có ai bất hạnh hơn tôi đâu, bác sĩ ạ”. Đến đoạn đó, tôi
sẽ vận dụng hết “vài trăm năm” trải nghiệm cuộc đời của mình để
nói: “Này bạn, nỗi khổ của bạn chỉ mới bằng một phần mười của cái

gọi là khổ đau cùng cực mà thôi” dẫu cho câu chuyện vừa nghe thực
sự đau lòng nhất trong số những câu chuyện tôi đã biết.
Con người có xu hướng vị kỷ, luôn cho rằng phần của mình hơn
phần của người khác, nhưng lời tôi nói sẽ là lời gợi ý để họ thay đổi
cảm nhận dù vẫn đang ở trong vòng xoáy của lo buồn. Chúng ta
thường có khuynh hướng quá nhạy cảm với những bất hạnh của
mình. Cùng là một chiếc gai nhỏ đâm vào ngón tay nhưng nếu đó là
ngón tay của mình thì ta sẽ thấy sự đau nhức gấp mười lần, gấp hai
mươi lần của người khác. Cảm nhận được sự bất hạnh thì rất dễ.
Vậy nếu không có bất hạnh thì liệu ta có hạnh phúc không?
Chắc chắn là không thể khẳng định được. Ai ai cũng mong cầu hạnh
phúc nhưng lại rất ù lì trong việc cảm nhận hạnh phúc.
Hạnh phúc không phải là mục đích mà là kết quả
Vậy hạnh phúc là gì? Tôi còn nhớ một câu trong cuốn Fur
schlaflose Nachte của triết gia người Thụy Sĩ Carl Hilty (1833 –
1909) mà tôi đã đọc hồi cấp ba: “Hạnh phúc đời người không nằm ở
chỗ ít gặp hay hoàn toàn không gặp khó khăn, mà nằm ở chỗ đạt
được thắng lợi huy hoàng sau khi đã chiến đấu với mọi khó khăn”.
Câu nói này đã khích lệ, hỗ trợ tôi không biết bao lần thời còn trẻ.
Tôi luôn cảm thấy những lời đó là dành cho chính bản thân mình.
Tuy nhiên, cùng với năm tháng, giờ đây tôi đã gặp được những lời
hợp hơn với mình. Đó là lời của bác sĩ tâm thần người Áo gốc Do
Thái Viktor Frankl (1905 – 1997) trong tác phẩm Man's Search for
Meaning[4] kể về quá trình bị giam trong trại tập trung Auschwitz.
Ông nhẹ nhàng hơn Carl Hilty khi viết: “Hạnh phúc không phải là

mục tiêu, không được đặt hạnh phúc là mục tiêu và cũng không thể
để hạnh phúc là mục tiêu. Hạnh phúc chẳng qua chỉ là kết quả”.
Viktor Frankl cho rằng hạnh phúc không phải là thứ có thể cầu mà
có được, chẳng qua đó là kết quả được trao cho. Lối sống và thói
quen có thể hình thành nhờ ý chí, nhưng hạnh phúc thì không như
thế. Hạnh phúc là một trạng thái của tâm hồn. Tôi có cảm giác là
trạng thái ấy cũng không phải là những khoảnh khắc khoái lạc hay
cảm giác sung sướng trong quan hệ yêu đương nam nữ mà bản
chất của nó chính là sự bình an lâu bền hơn trong tâm hồn con
người.
Thời học lớp 5, tôi được giao diễn vai Tyltyl trong vở Con chim
xanh[5] và đến bây giờ vẫn còn nhớ được chút ít lời thoại. Thời đó,
tôi đã cố để hiểu chủ đề của vở kịch qua câu thoại “Hạnh phúc
không nằm ở bên ngoài mà nằm trong tâm hồn”, và giờ đây tôi càng
thêm thấm thía sâu sắc.
Con người vốn có thể chịu đựng được mọi bất hạnh
Bình an trong tâm hồn thường bị uy hiếp bởi những tai họa
không lường trước được mà người ta gọi đó là xui xẻo, là bất hạnh;
nhưng thật sự bất hạnh không phải là những tai họa vừa ập đến đó,
mà bất hạnh chỉ bắt đầu khi tai họa xảy ra và người ta mất hết mọi
hy vọng.
Bác sĩ Viktor Frankl, người mất cả vợ con trong trại tập trung của
phát xít Đức, sau khi sống sót qua thời gian đau khổ cực độ “tưởng
chừng chết luôn có lẽ sẽ tốt hơn” ấy, đã nói: “Việc bị đưa vào trại tập

trung là điều bất hạnh, nhưng dù vậy tôi vẫn còn may mắn (sống
sót)”.
Tôi nghĩ rằng con người có khả năng chịu đựng được bất kỳ bất
hạnh nào, trong nghịch cảnh vẫn có thể cảm nhận được hạnh phúc.
Tất cả đều nhờ vào hy vọng. Hy vọng là tin vào tương lai tươi sáng
hơn sẽ đến. Chuyện cũng giống như sự tĩnh lặng trong lòng một
người luôn tin rằng dù bây giờ cơn dông tố đang hoành hành,
nhưng khi nó qua đi thì sau lớp mây đen dày che phủ kia là bầu trời
xanh. Không phải là bỏ cuộc mà là ẩn nhẫn đợi chờ. Hy vọng như
thế dù nhỏ đến đâu cũng hoàn toàn đủ sức soi sáng tâm hồn con
người.
Chính những người cận kề cái chết là những người cần có
hy vọng sống
Vì thế, tôi luôn tận tâm tận lực với việc săn sóc những người
bệnh cuối đời, những người cận kề cái chết, những người đang ở
vực thẳm tuyệt vọng với mong muốn có thể đem hy vọng đến với
họ.
Tám năm trước, thi thoảng tôi thường viếng thăm nhà chăm sóc
cuối đời được xây dựng ở thành phố Hirazuka, tỉnh Kanagawa. Ở
đó, bốn mùa thay đổi nhanh hơn tất cả những nơi khác trên đất Nhật
Bản. Lý do là những bức tranh phong cảnh đẹp của Kyoto được
trang trí ở đó luôn thay đổi sớm hơn mùa thực tế. Bên ngoài vừa
sang xuân thì trong nhà đã có tranh phong cảnh thực vật xanh um,
mùa hè vừa chớm thì phong cảnh lá đỏ bao phủ núi đồi đã được
mang ra bày, mùa thu vừa đến thì trong nhà có tranh cây phủ tuyết

trắng, và khi đông về thì tranh hoa anh đào nở rộ đã treo kín các
bức vách.
Tùy theo tiến triển của bệnh tình, có thể có người bệnh không
mong là có thể nhìn thấy được lá đỏ mùa thu lần cuối cùng. Tuy
nhiên, trong lòng người bệnh ấy hẳn có rất nhiều cảnh thu đã trải
nghiệm. Nếu người bệnh nhìn thấy bức tranh lá đỏ mùa thu và nảy
ra suy nghĩ: “Mình muốn ngắm lại cảnh thu ấy một lần nữa” thì suy
nghĩ ấy có thể sẽ gắn với hy vọng giúp họ sống thêm một ngày. Con
người cần phải được hỗ trợ bằng hy vọng sống cho đến khoảnh
khắc cuối cùng.
Nói thêm là cũng có nhiều người rất khéo gieo hy vọng. Có một
cô gái vào thăm bà mẹ ung thư nặng nằm ở bệnh viện quốc tế Sei
Luca mang theo một cái túi rất to khác hẳn ngày thường. Điều
dưỡng trưởng nhìn thấy bộ dạng thì đã đoán được sự tình nhưng
không truy hỏi, giả vờ không để ý đến. Trong chiếc túi ấy là một chú
chó. Chắc hẳn cô con gái muốn mẹ mình ít ra là có được một đêm ở
cùng với chú chó cưng mà bà đã không được gặp kể từ ngày vào
viện nên đã nảy ra ý tưởng ấy. Tất nhiên, nếu chú chó đột nhiên cất
tiếng sủa thì mọi sự chấm dứt ở thời điểm đó, nhưng hẳn là cô con
gái đã đánh liều để thực hiện. Chắc chắn cô gái đã mang lại niềm hy
vọng cho người mẹ đang tuyệt vọng trước cái chết. Hẳn mẹ cô cũng
sẽ vui mừng khôn xiết khi thấy con mình hết lòng như vậy.
Biết mình là con đường ngắn nhất dẫn đến hạnh phúc
Hy vọng nghĩa là không có nhiều trông mong[6]. Vì vậy, biết mình
ở đâu trong sự trông mong mới gọi là hy vọng, và hy vọng là biết

bằng lòng ở mức độ vừa phải. Cần phải khiêm tốn để thấy biết ơn
với những gì đang có trên tinh thần “chỉ cần phân nửa như thế cũng
đã mãn nguyện lắm rồi”. Khi ở trạng thái đó thì hy vọng dù nhỏ đến
đâu đi nữa cũng đủ để mang lại hạnh phúc.
Cùng mang hàm ý “trông mong” nhưng hy vọng khác biệt rất lớn
với “khát vọng” – hàm ý mong muốn có được những điều vượt ngoài
tầm. “Khát vọng” là ham muốn sâu đậm. Khát vọng có thể phình to
không giới hạn – từ chuyện muốn cho con cái mình đậu vào trường
đại học danh tiếng, vào làm ở doanh nghiệp lớn, cho đến việc trở
nên giàu có. Tuy nhiên, nếu không tính đến năng lực thực tế của
bản thân, con cái của mình mà cứ cố mong muốn có được những
điều cao xa như thế thì rốt cuộc cũng vô ích. Đến lúc đó, thay vì
nhận khuyết điểm, người ta thường đổ lỗi, oán hận người khác,
nguyền rủa xã hội. Tâm hồn cứ thế rối bời, bấn loạn.
Lâm bệnh, gặp sự cố, tai nạn hoặc năng lực, tài sản không bằng
người khác nhưng nếu ta biết đón nhận hiện thực đó thì xem như đã
có được phân nửa hy vọng. Biết mình là bước đầu để nắm trọn hy
vọng. Chúng ta không sống bằng khát vọng mà sống trong hy vọng,
bởi vì ở đâu có hy vọng, ở đó có hạnh phúc.

2.

SỨC KHỎE KHÔNG PHẢI LÀ AN TÂM VỚI
NHỮNG CHỈ SỐ “ĐẸP”, MÀ BẢN THÂN TA
PHẢI CẢM THẤY MÌNH “KHỎE”
Chỉ số chuẩn, chỉ số bình quân chỉ cần đại khái
Ai cũng cần phải chăm sóc sức khỏe bản thân. Khám sức khỏe
định kỳ cũng tốt, vì việc đó giúp chúng ta nắm được tình trạng cơ
thể một cách khách quan và có thể giúp phát hiện sớm những bệnh
không có biểu hiện lâm sàng. Tuy nhiên, không cần phải vui buồn
thái quá với những chỉ số của kết quả xét nghiệm. Nói nôm na là chỉ
cần đại khái.
Chúng ta thường bị vướng mắc vào những chỉ số tiêu chuẩn, chỉ
số bình quân, nhưng chỉ số tiêu chuẩn chẳng qua cũng chỉ là con số
“cột mốc” chứ không phải là “tối ưu” đối với từng người. Thêm vào
đó, những chỉ số được gọi là “chuẩn” này cũng thay đổi theo thời
gian.
Trước đây rất lâu, người có chỉ số đường huyết 100 mg/dl bị
xem là có nguy cơ đái tháo đường nhưng đến thời điểm cách nay 20
năm thì chỉ số này là 110 mg/dl, và gần đây đã được nâng lên thành
126 mg/dl. Điều này có nghĩa là cho đến khi có chỉ số tiêu chuẩn
mới, rất nhiều người vốn dĩ không mấy liên quan đến căn bệnh đái

tháo đường cũng phải nghiêm túc xem xét đến tình trạng sức khỏe
chỉ vì chỉ số tiêu chuẩn.
Định nghĩa “người cao tuổi” cũng tương tự. Cách đây 40 năm thì
người 55 tuổi đã được gọi là “cao tuổi”, nhưng đến khi thấy có
những bác sĩ 55 tuổi vẫn đang làm việc rất hiệu quả thì người ta cho
rằng: “Không, cao tuổi phải là 60 tuổi mới phù hợp”. Đến khi thấy
các bác sĩ đang công tác ở tuổi 60 thì người ta lại bảo: “Cao tuổi là
trên 65 tuổi chứ”. Tôi cho rằng lấy ranh giới tuổi 70 để định nghĩa về
người cao tuổi như hiện nay sẽ trở thành 75 tuổi vào thời điểm 20
năm sau.
Tiêu chuẩn không mang tính tuyệt đối. Chúng ta không nên chép
miệng nhận mình đã già bằng câu nói kiểu: “Tôi đã hơn 65 tuổi, đã
già rồi”. Việc trói mình vào những chỉ số tiêu chuẩn về mặt sức khỏe
để rồi “phải kiểm soát cholesterol ở mức này”, “phải như thế này mới
đúng” đều là những việc ngớ ngẩn.
Không để mình bị lung lạc bởi những chỉ số cũng là một bí quyết
sống.
Nghịch lý là y học càng tiến bộ, càng có lắm người bệnh
Ai cũng mong mình không mắc phải bệnh tật gì, giữ mãi được
thể lực như thời còn trẻ, nhưng điều mong muốn này sẽ trở nên vô
vọng cùng với thời gian. Dù có quan tâm chăm sóc sức khỏe bao
nhiêu đi nữa thì cơ thể cũng sẽ dần dần già đi, dễ mắc bệnh hơn
trước. Già nua cũng là định mệnh của cơ thể chúng ta. Nếu nói khỏe
mạnh là không có trục trặc gì trong cơ thể lẫn tâm hồn thì e rằng chỉ

có những em bé sơ sinh mới đủ điều kiện để được chứng nhận là
khỏe mạnh. Phải chăng nếu không khỏe mạnh thì không thể sống
sôi nổi? Nếu đúng là như thế thì kể từ sau khoảnh khắc chào đời,
cuộc đời chúng ta là bóng tối mịt mùng. Thêm vào đó, y học sẽ ngày
càng tiến bộ, máy móc xét nghiệm sẽ ngày càng chính xác hơn,
càng ngày càng có thể phát hiện khiếm khuyết hoặc bất thường nhỏ
hơn trước. Như thế, tình trạng mạnh khỏe như của trẻ sơ sinh nói
trên cũng khó đứng vững. Thật đáng buồn khi y học càng tiến bộ thì
số người bệnh càng tăng lên.
Tuy nhiên, dù máy móc xét nghiệm có chẩn đoán chúng ta là
người bệnh đi chăng nữa thì chúng ta vẫn hoàn toàn có thể sống sôi
nổi. Khỏe khoắn và cảm giác khỏe mạnh bên trong là hai điều hoàn
toàn khác biệt. Đây là điều mà chúng ta, kể cả bác sĩ, cần phải phân
định rõ khi đề cập đến.
Người ở tuổi 90 như tôi đi khám tim mạch chắc chắn sẽ phát
hiện xơ cứng động mạch. Tuy nhiên, sáng nào tôi cũng thức dậy
một cách sảng khoái. Sáng nào cũng ra khỏi giường với cảm giác
khỏe mạnh, tươi mới. Chỉ cần như vậy là đủ và chính điều này mới
là quan trọng. Trời nóng thì tập thích nghi với nóng. Thời gian ngủ
không đủ nhưng nếu thấy cần phải cố gắng, tôi vẫn sẽ vượt qua
bằng khí lực của mình. Nếu cảm thấy áp lực, tôi tìm cách để giải tỏa.
Tuổi tác gây cản trở cho cử động cơ thể thì tôi chú ý cử động sao
cho phù hợp. Môi trường và tình trạng của ta đôi khi thay đổi. Việc
tự mình thích ứng tốt với những thay đổi đó là một trong những
bằng chứng cho thấy ta đang khỏe. Khỏe mạnh không phải là tình
trạng không thay đổi mà là thay đổi sao cho phù hợp với từng

người. Cũng như bạn vào ngày hôm qua khác với bạn vào ngày
hôm nay, sức khỏe của bạn cũng sẽ thay đổi tương ứng. Đừng quên
rằng việc cầm lái con tàu sức khỏe một cách thành thục ứng với sự
thay đổi môi trường không phải là việc của bác sĩ mà là việc của
chính bạn, bởi bạn là người biết rõ mình nhất.
Khí lực giúp ông Ogura Yuki lại cầm cọ vẽ
Từ “khỏe” trong tiếng Nhật là “genki” (nguyên khí), tức từ “ki”
(khí) mà ra chứ không phải từ calorie. Bữa sáng của tôi chỉ gồm cà
phê và nước ép rau quả, bữa trưa hầu hết chỉ là một hộp sữa và ít
bánh quy, như thể tôi chủ yếu sống nhờ nước. Việc cho rằng không
ăn thì không có sức khỏe chẳng qua do người ta tưởng như vậy,
nhưng chỉ cần có độ căng nhất định thì vẫn rất khỏe. Ta có thể gom
lại ăn một lần cũng được, không cần phải có khuôn thước cho mình
bằng việc đề ra những quy tắc. Tiếc thay, bác sĩ thường nói này nói
nọ về cái vỏ ngoài là cơ thể mà khó lòng đại khái. Bác sĩ trẻ lại có
khuynh hướng bám theo sách vở, nghiêm khắc với người bệnh. Tuy
nhiên, việc hạn chế người già “không được làm thế này”, “việc kia
phải bỏ bớt” một cách nghiêm khắc chẳng bao lâu sau sẽ làm cho
họ trở nên ỉu xìu, giảm hẳn cả chất lượng sống.
Tôi từng là bác sĩ chính chăm sóc cụ Ogura Yuki, họa sĩ lão
thành qua đời ở tuổi 105, mỗi tháng ghé một lần. Vốn cụ có chỉ số
đường huyết rất cao, bác sĩ thường xuyên nhắc nhở: “Phải hạ chỉ số
đường huyết” nên dần dà trông cụ không còn khỏe như trước,
không buồn cầm cọ vẽ. Tôi được mời đến thay và đầu tiên tôi thưa
với cụ rằng: “Không cần phải tiết chế quá đâu ạ. Thỉnh thoảng mời

cụ dùng ít đồ ngọt”. Sau đó, cứ mỗi lần tôi đến thăm, cụ lại mời ít
bánh kẹo. Chắc chắn cụ cũng dùng nên tôi cũng xin một chiếc và cụ
nhấm nháp một chiếc. Và chỉ như thế là cụ hài lòng. Chỉ số đường
huyết vẫn cao nhưng cụ bắt đầu cầm cọ vẽ trở lại sau một thời gian
tưởng chừng đã gác bút. Đó chính là sống với cảm giác khỏe mạnh.
Tôi không nhắc nhở quá nhiều về chỉ số đường huyết của cụ. Người
ta quen với câu ngạn ngữ: “Một tinh thần minh mẫn trong một cơ thể
tráng kiện”, nhưng tôi tìm hiểu và thấy rằng đó là lời cầu nguyện của
thi sĩ Juvenal (50 – 130) “Xin cho tinh thần khỏe mạnh đến trú ngụ
nơi thân thể tráng kiện của con”. Có thể có được cơ thể tráng kiện
nhưng tinh thần khỏe mạnh thì không dễ có. Tinh thần khỏe mạnh
rất khó có được. Điều cần ghi nhớ là ý nghĩa căn bản nằm ở “tinh
thần kiện khang”, hay linh hồn, hơn là cơ thể.
Quá trình lão hóa làm cơ thể suy yếu, nỗi bất hạnh đến với căn
bệnh vô phương chữa trị; nhưng dù như vậy chúng ta phải hướng
đến lối sống “khỏe mạnh dẫu có khiếm khuyết”.

Chương 2

Sống trường thọ

1.

GIÀ KHÔNG PHẢI LÀ SUY NHƯỢC MÀ LÀ
CHÍN MUỒI
Hãnh diện trở thành “người già thời đại mới” ở tuổi 75
Mùa thu năm 2000, tôi khởi xướng phong trào “Người già Thời
đại Mới”. Ở thời điểm đó, người ta ước tính đến năm 2020, cứ bốn
người Nhật sẽ có một người trên 65 tuổi. Tỷ lệ già hóa bùng phát
này chưa từng có tiền lệ trên thế giới. Ở đây cần nêu rõ là phong
trào “Người già Thời đại Mới” không phải là cuộc vận động nhằm
mục đích kêu gọi bảo vệ quyền lợi của người cao tuổi, cũng không
đòi hỏi phải chăm sóc họ chu đáo hơn trước kia. Phong trào này
nhằm mục đích vận động để thực hiện những việc không phải là
người già thì không phù hợp, những việc chỉ có người già mới có
thể làm được, hoàn thành sứ mệnh của người già bằng chính đôi
tay của họ.
Nhật Bản là một quốc gia giàu có. Người dân Nhật có tuổi thọ
cao nhất thế giới. Nếu mọi người an phận với những điều đó rồi
chây ì không làm gì cả thì tương lai Nhật Bản sẽ đi về đâu? Chỉ nghĩ
đến điều đó thôi cũng đủ khiến tôi phải rùng mình. Chỉ có những
người già mới có thể thay đổi quỹ đạo của con đường tương lai ấy.
Chính vì vậy mà tôi muốn lôi kéo nhiều người già cũng thực hiện
một cuộc vận động lớn. Điều kiện phù hợp để được gọi là “người già

thời đại mới” là phải từ 75 tuổi trở lên, có sức khỏe thể chất, tinh
thần tốt. Thêm vào đó, đây phải là những con người có mong muốn
thông qua công việc, hoạt động tình nguyện để đóng góp năng lực
bản thân cho xã hội hoặc đang tìm kiếm cơ hội để đóng góp, hoặc là
người muốn tiếp tục làm việc sau tuổi hưu. Những người còn rất
khỏe nhưng chỉ muốn ở nhà để con cháu, gia đình chăm sóc sẽ
không là đối tượng của “người già thời đại mới”.
Xã hội hiện nay đang xem những người trên 65 tuổi là “người
cao tuổi” nhưng trong mắt tôi thì những người này vẫn còn “trẻ” và
đương nhiên là “khỏe”. Phải tập hợp trí tuệ cuộc sống, sức mạnh
của những người đã trên 75 tuổi nhưng vẫn khỏe khoắn. Quý vị nào
muốn đứng vào hàng ngũ này nhưng chưa đến độ tuổi xin mời tiếp
tục giữ gìn sức khỏe đợi đến tuổi 75!
Chấp nhận vai phản diện để rạch ròi yêu ghét
Những người trên tuổi 75 hiện nay ắt hẳn ở thời 20 tuổi thì nam
giới tòng quân ra trận, nữ giới ở lại hậu phương quán xuyến gia
đình, cùng sống qua thời Chiến tranh Thế giới thứ hai. Trước khi
những trải nghiệm đó thực sự “trở thành lịch sử”, chúng ta cần phải
thuật lại sự thật về cuộc chiến cho thế hệ sau. Đó chính là sứ mệnh,
là nghĩa vụ mà chúng ta phải gánh vác.
Từ trước đến nay, chúng ta cũng đã nhiều lần kể lại, nhưng nếu
chỉ nói về những điều đó như là những “trải nghiệm quá khứ” thì
không đạt yêu cầu. Điều thực sự muốn nói sẽ không được chuyển
tải đến người nghe. Câu chuyện chỉ thực sự có ý nghĩa nếu nó được

kể liền mạch từ chiến tranh, thời hậu chiến khó khăn cực độ đến sự
sinh tồn để có ngày hôm nay.
Không được để xảy ra chiến tranh lần nữa. Tuy nhiên, ngay
trong lỗi lầm tham chiến đó, những người già chúng ta cũng nhận
được nhiều bài học. Cũng chính chúng ta mới là những người thực
tế cảm nhận và so sánh được khoảng cách một trời một vực giữa
thời hậu chiến thiếu thốn và sự phồn thịnh ngày nay. Đó chính là trí
tuệ sống.
Chỉ những người già mới có thể gióng lên hồi chuông cảnh tỉnh
cho xã hội hôm nay về việc chỉ lo chạy theo sự giàu có vật chất mà
đánh mất luôn cả năng lực phân biệt cái gì hay cái gì dở. Nếu chúng
ta làm ngay thì vẫn còn kịp.
Dù có bị người khác nhăn mặt chau mày, chúng ta cũng phải
khôi phục những nét văn hóa đẹp của Nhật Bản, những tập quán tốt
của làng quê, hoặc kiên quyết bảo vệ những điều cần phải bảo vệ.
Tôi ước mong mọi người có khí thế sẵn sàng nhân rộng nét đẹp văn
hóa của chúng ta ra khắp thế giới. Ví dụ như nét văn hóa trong việc
con cái chăm sóc cha mẹ là điều tôi cho rằng người Nhật Bản có thể
tự hào với người nước khác. Đó cũng là nét đẹp trong mối quan hệ
cha mẹ – con cái so với ý hướng muốn giải quyết tất cả bằng tiền
bạc của chính phủ như hiện nay. Tất nhiên những việc đó tạo ra
gánh nặng không nhỏ. Khi sự gánh vác dồn hết lên một ai đó thì
điều đó là một vấn đề, nhưng nếu việc con cái chăm sóc cha mẹ già
là niềm vui từ cả hai phía thì tại sao gia đình lại không thể chăm sóc

cha mẹ già nhỉ? Nhiều người già nhận ra điều này nhưng im lặng.
Sự né tránh này không nên có.
Ít nhất cũng phải biết kiềm chế, không phát tán văn hóa lệch
lạc ra bên ngoài
Nhật Bản có những nét văn hóa đáng tự hào nhưng cũng có
những vấn đề như quan hệ gia đình đang gần như đổ vỡ hoàn toàn,
quan hệ giữa các thành viên trong gia đình rất mờ nhạt. Sự vắng
bóng người cha, đôi khi là cả cha lẫn mẹ, trong bữa cơm gia đình
được bào chữa bằng lý do bất khả kháng là “vì công việc” nhưng
liệu như thế mãi có ổn không? Vai trò không ai ưa vì bị ghét do nói
thẳng sẽ được giao cho “người già thời đại mới”. Chúng ta hãy đóng
góp những bí quyết để thay đổi. Nếu không thể sửa được ngay thì ít
ra chúng ta cũng ngăn không cho mang những thứ xấu, dở ra khỏi
Nhật Bản. Đó là đạo đức tối thiểu cần phải có.
Có những quốc gia rầm rộ phong trào cấm thuốc lá nhưng lại
xuất khẩu thuốc lá ồ ạt. Đầu này thì bảo vệ sức khỏe người trẻ ở xứ
họ, đầu kia thì bóp chết tương lai của giới trẻ nước khác. Liệu Nhật
Bản có thể nói rằng chúng ta không làm điều gì ích kỷ tương tự như
thế không? Chúng ta không để những văn hóa lệch lạc của Nhật
Bản lọt ra bên ngoài, và ngược lại cật lực ngăn chặn không để bị áp
đặt những kiểu văn hóa xấu, dở. Tôi ước mong Nhật Bản có được
khả năng tự tiết chế như vậy. Tôi tin rằng nếu sức mạnh vừa đề cập
lan tỏa rộng khắp trên thế giới thì chiến tranh sẽ không còn có thể
xảy ra.

Sức khỏe con người thời hậu chiến nghèo đói, thiếu ăn vẫn
không tệ
Thời hậu chiến đói nghèo, thiếu ăn vẫn không làm sức khỏe
người ta xấu đi. Thời bấy giờ đường cũng không có, muối cũng
không đủ, không thuốc lá, không rượu bia nhưng chính sinh hoạt
thiếu thốn đó lại là sự may mắn đối với sức khỏe. Những người trên
75 tuổi hiện nay vẫn còn khỏe mạnh bởi từng bị buộc phải ăn uống
kham khổ lúc trẻ và khi xã hội giàu có hơn vẫn không chạy theo việc
ăn uống quá đà. Kết quả là họ tránh được nguy cơ mắc phải những
“bệnh do thói quen sinh hoạt” như cao huyết áp, đột quỵ, bệnh tim,
đái tháo đường, bệnh gan, ung thư phổi,…
Sống thọ và khỏe là kết quả của sự tích lũy từ thời trẻ. Những
người trẻ ăn uống thỏa thích như ngày nay khó lòng sống thọ mà
vẫn khỏe như lớp người chúng tôi. Ngay cả với sự trợ giúp của y
học hiện đại thì vẫn có khối người sống thọ nhưng nằm liệt giường.
Ăn ít là điều kiện cơ bản của sức khỏe. Người già thời đại mới là
bằng chứng sống của điều đó và lối sống của những người già kiểu
mới này có thể trở thành kiểu mẫu cho thế hệ trẻ.
Hãm đà tiện nghi và giàu có của xã hội
Người già chúng tôi biết cả những sinh hoạt thời khó khăn, khác
với thế hệ trẻ ngày nay chỉ biết đến lối sống xa xỉ. Điểm mạnh của
chúng tôi là biết được sự giàu có vật chất, tiện nghi, trình độ cao
không luôn luôn là điều hay. Có cần phải di chuyển với tốc độ âm
thanh để rút ngắn khoảng 2 đến 3 giờ bay cho mỗi chuyến từ Nhật

đến New York vốn mất khoảng 12 giờ đồng hồ bằng máy bay
thường hay không? Tôi e r...